«Այրին»-ը գրվել է Գրիգոր Զոհրապի կողմից 1888 թ․ և համարվում է hայ գրականության ամենահայտնի նորավեպերից մեկը։ Այն տեղադրված է «Խղճմտանքի ձայներ» ժողովածուի մեջ, որի իմաստն է մարդկանց ցույց տալ այն կյանքի ողբերգությունները, որոնք նրանք չեն տեսնում։
Նորավեպում կան երկու գլխավոր կերպարներ՝ Մարտիրոսը և Զարդարը։ Կան բազմաթիվ այլ կերպարներ, օրինակ՝ Մարտիրոսի համագյուղացի Խաչոն, սակայն պատմվածքը կենտրոնացած է Մարտիրոսի և Զարդարի շուրջ։ Զարդարի ծնողները նրան վաղ տարիքում ամուսնացրել էին Մարտիրոսի հետ։ Ամռանը Մարտիրոսը գնում է Փերա աշխատանք գտնելու նպատակով, և երբ վերադառնալու ժամանակը գալիս է, Մարտիրոսը մնում է Փերայում և ի վերջո ապօրինի հարաբերություններ է ունենում մի հարուստ վաճառականի կնոջ հետ։ Այդպես Զարդարը մենակ է մնում և մտքում անօգուտ հույսեր է պահպանում, որ Մարտիրոսը ի վերջո կվերադառնա։
Այս նորաեպի գլխավոր իմաստն է ցույց տալ այն ժամանակների կանանց տառապանքը։ Սակայն, չնայած որ այս պատմվածքը գրվել էր 138 տարի առաջ, մինչև հիմա արդիական է։ Հայաստանում բազմաթիվ գյուղերում երիտասարդ կանայք առանց ընտրության ամուսնացվում են, և Զարդարը ներկայացնում է այս կանանց։ Ազատության իրավունքը չեն ունենում, իսկ հաճախ լինում է, որ ամուսինները գնում են Ռուսաստան և այլ երկրներ միգրանտ աշխատանքի համար ու այնտեղ մնում են, նրանց կանանց թողնելով մենակ։
Իմ կարծիքով այս նորավեպը նաև շատ հետաքրքիր զուգահեռներ է առաջացնում։ Այն հարուստ կինը, ում հետ սիրային կապի մեջ է մտնում Մարտիրոսը, նման է Զարդարին այն առումով, որ երկուսն էլ առանց ընտրության ամուսնացվել են մարդկանց հետ և կենցաղի պատճառով չունեն արտահայտվելու իրավունք իսկ ֆինանսական և բարոյական կախվածության պատճառով չունեն բաժանվելու իրավունք։ Չնայած որ այն կինը հարուստ մարդու հետ է ամուսնացած, նրա ազատությունը նույնպես սահմանափակված է։ Խաչոն էլ Մարտիրոսին է նման, որովհետև երկուսն էլ նույն վիճակում են գտնվել, բայց տարբեր ճանապարհներ են ընտրել։ Ինչպես պատմվածքում է բերվում․
«Ինքը Փերա էր ու Խաչոն Ղալաթիա մնացել էր. մե կը լերան վրա, մյուսը ստորոտը, եւ կը թվեր, թե երբեք այդ ստորոտեն վեր չպիտի կրնար ելլեր։ Մարտիրոս այս բաղդատությունը կ’ըներ մտքեն։
Աղեկ շահ կար իր ծառայության մեջ ու աղեկ հաճույք. հայրենի տան աղքատիկ ու մի օրինակ կյանքը՝ լուսուն ճեղքվելուն հետ անհետացող անհաճո ու անկարելի երազի մը տպավորությունը կը դառնար հետզհետե. այս բոլորովին իգական աշխարհին սեմեն, ուր հազիվ ոտք կը կոխեր, ապագան փայլուն ու հիանալի կ’երեւար.»
Այս զուգահեռները շատ հետաքրքիր են ինձ համար, որովհետև նրանք երկու շատ կարևոր բան են ներկայացնում։ Առաջինը, նրանք ներկայացնում են, որ Մարտիրոսն ու Խաչոն էլ են ճնշվում այս ավանդույթի պատճառով։ Նրանք էլ են ստիպված ամուսնացվել ծնողների որոշմամբ։ Անկախ նրանից, պատմվածքում պարզ է, որ ամենաշատը կանայք են ճնշվում այս ավանդույթների պատճառով։ Մարտիրոսը ընտրություն ուներ, նա կարող էր Խաչոյի պես վերադառնալ։ Սակայն չնայած որ այդ հարուստ կնոջ ու Զարդարի իրավիճակները խիստ տարբերվում են, նրանք քիչ ազատություն ու ինքնավարություն ունեն։
Նաև հետաքրքիր են այս զուգահեռները, որովհետև ցույց են տալիս, որ Զոհրապի համակրանքը մարդկանց կողմն է, և նա կողմնակից չէ ոչ գյուղին, ոչ քաղաքին։ Նորավեպը ներկայացնում է երկուսի թերությունները և առավելությունները։ Քաղաքում մարդիկ ավելի ազատ են, սակայն հարաբերությունները ավելի «փչացած» են և մարդիկ ավելի շատ տրվում են փողի և պարզունակ հաճույքներին։ Մարտիրոսը վառ օրինակ է, քանի որ նա Փերա գնալուց հետո սկսում է սուր զգացմունքներ փնտրել։ Մյուս կողմից գյուղում ավելի մոտիկ և ազնիվ են մարդիկ, սակայն այդ մոտիկությունը նաև քիչ է ազատություն տալիս։ Գյուղացիները ավելի համեստ են, սակայն իրենք Զարդարի հետ վարվում են, ոչ թե որպես մարդ, այլ որպես Մարտիրոսի ունեցվածք։ Ինչպես պատմծավքում է բերվում․
«Մարտիրոսի մեկնելեն ի վեր հարսը իր բաժինը առած էր տան աշխատութենեն ու իր տեղը կեսուրը հանգստյան կոչված. հաց եփել, կաթ կթել, ջուր ու փայտ բերել իրեն կ’իյնար միշտ, ու երիտասարդ կինը՝ ագարակի կենդանիներու հատուկ հեզությամբ իր ծառայությունը կը կատարեր։»
Իմ կարծիքով, այս նորավեպը բավականին թախծոտ է, բայց նաև շատ իրական է։ Սակայնi այսպիսի պատմվածքները կարևոր են, որովհետև գրականությունը կյանքի արտահայտությունն է, և կյանքում այսպիսի բաներ միշտ լինում են։