Դաս. 1

Մարմին և նյութ։ Քիմիական նյութերի տարածվությունը բնության մեջ․

Տնային առաջադրանք.

Ավարտել նախագիծը.

Պատրաստ լինել դասի բանավոր քննարկմանը :

Պատասխանել հարցերին:

1. Թվարկե՛ք նյութեր (5-ից ոչ պակաս), որոնք դուք կարող եք գտնել ձեր տանը, և նշե՛ք, թե ինչի համար են նրանք օգտագործվում:

Փայտ՝ սեղանների և տեղերների համար

Ապակի՝ բաժակների և պատուհաների համար

Թուղթ՝ գրքերի համար

Պողպատ՝ գդալների, դանակների, և պատառաքաղների համար

Պլաստիկ՝ շշերի համար

2. Անվանե՛ք որևէ իր, որը կարելի է պատրաստել տարբեր նյութերից:

Գիրք։

3. Անվանե՛ք մի քանի առարկա, որոնք կարելի է պատրաստել մեկ նյութից:

Բաժակ, Սեղան, շիշ։

4. Ապակուց պատրաստված բաժակը նյո՞ւթ է, թե՞ մարմին:

Մարմին։

5.  Հետևյալ շարքից առանձնացրե՛ք մարմինների և նյութերի անունները՝
ջերմաչափ, ջուր, պարաֆին, մոմ, պղինձ, մատանի, պոլիէթիլեն,
ապարանջան, արծաթ, սեղան, փայտ, դանակ, երկաթ, ալյումին:

Մարմիններ։ Մոմ, ատանի, ապարանջան, սեղան, դանակ

Նյութեր։ Ջուր, պարաֆին, պղինձ, պոլիէթիլեն, արծաթ, փայտ, երկաթ, ալյումին։

6. Լրացրե՛ք բաց թողած նյութերի անունները.

ա) …….. լար

մետաղի

բ) ………. պատառաքաղ

պողպատ

գ) ………… գնդակ

ռեզինի

դ) …….. բաժակ

ապակի

ե) ………. սեղան

փայտե

1․ Որո՞նք են բնական գիտությունները։ Թվարկե՛ք դրանք։

Քիմիա, Ֆիզիկա, Կենսաբանություն:

2․ Ի՞նչ է ուսումնասիրում քիմիա գիտությունը։

Քիմիան ուսումնասիրում է նյութերի հատկությունները, բաղադրությունը, կառուցվածքը, մեկը մյուսին փոխարկվելու գործընթացը, քանական և որակական փոփոխություները։

3. Ի՞նչ են ուսումնասիրում կենսաբանություն և Ֆիզիկա գիտությունները։

Կենսաբանությունը ուսումնասիրում է կյանքը և կենդանի օրգանիզմները։

Ֆիզիկան ուսումնասիրում է բնության հիմնարար օրենքները։

4․ Նկարեք ձեր տանն օգտագործվող մի քանի փայտե իրեր։

5․ Թվարկեք ձեզ ծանոթ մի քանի նյութ, որոնք նավթից են անջատվում։

Պարաֆինային յուղ

1. Թվարկե՛ք հիվանդության մի քանի պատճառներ:

Մեխանիկական ազդեցություններ՝ կոտրվածք, այրվածք, վերք, թունավորում։
Վարակային հիվանդություններ՝ մանրեներ, շնչառական հիվանդություններ, սննդի հիվանդություններ։
Հյուսվածքային հիվանդություններ՝ նորագոյացություններ։
Հոգեկան հիվանդություններ։

2. Ե՞րբ է օրգանիզմը համարվում հիվանդ:

Երբ մի օրգան կամ նրանց խումբը դադարում է նորմալ աշխատելուց, օրգանիզմը հիվանդանում է։

3. Ի՞նչ վնասակար սովորություններ գիտեք:

ծխելը, համակարգիչ երկար ժամանակով օգտագործելը, ալկոհոլ խմելը, անկանոն քնելը կամ սնվելը։

4. Ինչպե՞ս կարելի է կանխել ձեզ հայտնի վնասակար սովորությունները:

ծխելը կարող է թոքերը փչացնել, առաջացնել քաղցկեղ։ Ալկոհոլ խմելը կարող է օրգաններին և համակարգերին վնասել և ինքնազգացողությունը վատացնել։ Համակարգիչ երկար օգտագործելը կարող է աչքերին վնասել և ժամանակի զգացողությունը վատացնել։ Անկանոն քնել կարող է գլխացավ և հոգնածություն առաջացնել։

1. Եթե քեզ հանդիպեր բաճկոնավոր և ժամացույցով խոսող նապաստակ, ի՞նչ կանեիր:

Ինձ կկսմթեի, որ տեսնեի, արդյոք երազում եմ։

2. Կարող ես նապաստակին նմանեցնել մարդու որևէ տեսակի (քեզ կօգնի նապաստակի արտաքին տեսքի նկարագրությունն ու վարքագիծը):

Աշխատող մարդու նման էր։ Ուշանում է, և դրա համար շտապում էր։

3. Առանձնացրու Ալիսի հետ կատարված բոլոր այն դիպվածները, որոնք տարօրինակ են թվում: Այդ տարօրինակությունները ինչ փոխեցին Ալիսի մեջ (կարող ես մեջբերել քո ասածը հիմնավորող հատվածը):

Խոսող նապաստակ կար՝ բաճկոնով և վարդագույն աչքերով, որը վազում էր և մի բանից ուշանալու մասին խոսում։ Այս շփոթեցրեց Ալիսին և հետաքրքրեց նրան։

Ալիսի ջրհորով շատ երկար ընկնում էր, այնքան որ հասցնում էր մտածել և քնել ու արդնանալ։

Ալիսի ցավ չզգալը այդքան երկար ընկնելուց հետո՝ փայտերի և չոր տերևների կույտի վրա։

Դռներով սենյակում հանկարծ հայտնվում էին տարօրինակ առարկաներ։

Ալիսի փոքրանալը տարօրինակ հյութը խմելուց և մեծանալը՝ կարկանդակ ուտելուց հետո։

4. Դուրս բեր այն տողերը (արտահայտություն, նախադասություն, պարբերություն), որոնք քո կարծիքով շատ կարևոր են, մեկնաբանիր դրանց կարևորություն:

Եվ նա սկսեց մտմտալ (բայց դա այնքան էլ հեշտ չէր, որովհետև տոթից թմրել էր և քունը տանում էր), թե ծաղկեպսակ հյուսելու համար արժե տեղից ելնել ու մարգարտածաղիկ քաղել, երբ հանկարծ կարմրավուն աչքերով մի սպիտակ ճագար վազ տվեց կողքով:

Այստեղ է Ալիսը նկատում նապաստակին և հետաքրքրվում։

Ալիսը վեր թռավ, որովհետև երբեք չէր տեսել բաճկոն հագած կամ ժամացույց ունեցող ճագարի և հետաքրքրությունից վառվելով վազեց ճագարի հետևից ու հասցրեց տեսնել, թե ինչպես վերջինս ցատկեց մտավ ցանկապատի տակի փոսը:

Հաջորդ վայրկյանին Ալիսը նետվեց նրա հետևից, առանց մտածելու, թե հետո ինչ հրաշքով է դուրս գալու այնտեղից:

Այստեղ Ալիսը մտնում է նապաստակի թունելը, և այս հատվածից Ալիսի արկածները սկսվում են։

Այնուամենայնիվ, երկրորդ անգամ շրջանցելիս նա դեմ առավ մի ցածր վարագույրի, որ մինչ այդ չէր նկատել, ետևում մոտ տասնհինգ մատնաչափ բարձրության դուռ կար: Ալիսը ոսկե բանալին մտցրեց փականքի մեջ և, ո՜վ զարմանք, հարմարվեց.

Այստեղ Ալիսը գտնում է այն դուռը, որով ինքը մտածում էր կարող էր դուրս գալ և վերադառնալ տուն։ Միայն չգիտեր, որ մյուս կողմում շատ երկար ժամանակ մնալու էր՝ տուն վերադառնալուց առաջ։

1174-ա,գ,ե,է,թ․ Կատարե՛ք բաժանում.

ա) 8,368 ։ 2 = 4,184
գ) 0,0225 ։ 15 = 0,0015
ե) 6,25 ։ 125 = 0,05
է) 11,223 : 3 = 3,741
թ) 13,041 : 23 = 0,567

1175- ա,գ,ե,է,թ,ժա․ Կատարե՛ք բաժանում.

ա) 40,25 ։ 2,3 = 17,5
գ) 30,303 ։ 33,3 = 0,91
ե) 35,601 ։ 0,01 = 3560,1
է) 14,924 ։ 0,82 = 18,2
թ) 189,1 ։ 0,305 = 620
ժա) 0,001 ։ 0,2 = 0,005

1184․ Ինչի՞ է հավասար 1,73 , 2,563 , 0,82 , 11,729 , 1,6 , 529,1 , 837,2, 61,9,
0,01 թվերից ամենամեծի և ամենափոքրի գումարը։

837,21

1186-ա,գ,ե,է․ Լուծե՛ք հավասարումը.

ա) 8x + 3 = 14
x = (14 – 3) : 8
x = 11 : 8
x = 1,375
գ) 5x – 10 = 2
x = (2 + 10) : 5
x = 12 : 5
x = 2,4
ե) 6 + 7x = 16
x = (16 – 6) : 7
x = 10 : 7
x = 10/7
է) 6 = 11 – x,
x = 11 – 6
x = 5

ՏՆԱՅԻՆ․

1174-բ,դ,զ,ը․ Կատարե՛ք բաժանում.

բ) 17,024 ։ 4 = 4,256
դ) 10,5 ։ 7 = 1,5
զ) 10,08 ։ 24 = 0,42
ը) 374,17 : 31,

1175-բ,դ,զ,ը,ժ,ժբ․ Կատարե՛ք բաժանում.

բ) 4,221 ։ 0,63 = 6,7
դ) 9,3456 ։ 10,62 = 0,88
զ) 0,13464 ։ 0,396 = 0,34
ը) 788,48 ։ 1,28 = 616
ժ) 13,536 ։ 0,423 = 32
ժբ) 10,74197 ։ 87,05 = 0,1234

1185․ Խորանարդի բոլոր կողերի երկարությունների գումարը 132 սմ է։
Գտե՛ք նրա ծավալը։

2299968սմ²

1186-բ,դ,զ,ը․ Լուծե՛ք հավասարումը.

բ) 3x + 7 = 10
x = (10 – 7) : 3
x = 3 : 3
x = 1
դ) 3x – 57 = 88
x = (88 + 57) : 3
x = 145 : 3
x = 145/3 = 48 1/3
զ) 4x = 48,
x = 48 : 4
x = 12
ը) 18 = 9x – 13,
x = (18 + 13) : 9
x = 31 : 9
x = 31/9 = 3 4/9

Բոլոր կենդանի օրգանիզմներին բնորոշ է սննդառությունը: Սննդում պարունակվում են նյութեր, որոնք անհրաժեշտ են նոր բջիջների առաջացման և օրգանիզմի կենսագործունեությունն էներգիայով ապահովելու համար:
Օրգանիզմի՝ նյութեր և էներգիա հայթայթելու գործընթացը կոչվում է սննդառություն:
Բույսերը չունեն հատուկ մարսողական համակարգ, քանի որ անհրաժեշտ սննդարար նյութերն առաջանում են նրանց բջիջներում լուսասինթեզի արդյունքում: Բույսերի մեծամասնությանը բնորոշ է հողային (հանքային) և օդային (լուսասինթեզ) սնուցում: Հողային սնուցումն իրականացնում է արմատային համակարգը, որը հողից ներծծում է ջուր և դրանում լուծված հանքային նյութեր, որոնք փոխադրող անոթներով հասնում են տերևներին:

Օդային սնուցման հիմնական օրգանները կանաչ տերևներն են: Տերևները օդից վերցնում են ածխաթթու գազը: Ցամաքային բույսերն ածխաթթու գազը կլանում են օդից, իսկ ջրային բույսերը՝ ջրից:
Տերևի քլորոպլաստերը պարունակում են կանաչ գունանյութ՝ քլորոֆիլ, որտեղ Արեգակի լույսի էներգիայի հաշվին անօրգանական նյութերից՝ ջրից և ածխաթթու գազից, սինթեզվում են օրգանական նյութեր, և անջատվում են թթվածին: Այս երևույթն անվանում են լուսասինթեզ, իսկ այս եղանակով սնվող օրգանիզմներին՝ ավտոտրոֆ:
Կենդանիները, սնկերը և բակտերիաների մեծ մասը չեն կարող ինքնուրույն սինթեզել օրգանական նյութեր. նրանք սնվում են այլ օրգանիզմներում կուտակված պատրաստի օրգանական նյութերով: Այդպիսի օրգանիզմները ստացել են հետերոտրոֆ անվանումը: Կենդանիները սննդառության գործընթացում օգտագործում են բույսերում կուտակված արեգակնային էներգիան: Այն կենդանիները, որոնք սնվում են միայն բույսերով կոչվում են բուսակեր կենդանիներ: Գիշատիչները սնվում են բուսակեր կենդանիներով: Կենդանիների դիակներով սնվող կենդանիներն անվանվում են դիակերներ:
Բնության մեջ հանդիպում են օրգանիզմներ, որոնք սնվում են՝ այլ օրգանիզմների հետ համակեցություն առաջացնելով: Կան նաև օրգանիզմներ, որոնք ամբողջությամբ ապրում են այլ օրգանիզմի հաշվին՝ նրան ոչինչ չտալով: Դրանք մակաբույծներն են:
Սննդանյութերի բարդ օրգանական միացությունները՝ սպիտակուցները, ածխաջրերը և ճարպերը, վերածվում են պարզ միացությունների, որոնք ներծծվում են արյան մեջ և տարածվում ամբողջ օրգանիզմում: Սննդի այսպիսի մշակումը կոչվում է մարսողություն, որն իրականանում է մարսողական համակարգում:

Հարցեր

1․ Սննդառության ի՞նչ եղանակներ են ձեզ հայտնի:

Լույս, ջերմություն, օդ, սնունդ։

2․ Ինչպե՞ս են սնվում բույսերը:

Հողային՝ Արմատային համակարգի միջոցով ստանում ջուր և հանքային նյութեր
Օդային՝ Կանաչ տերները ստանում են ածխաթթու գազ

3․ Որո՞նք են ավտոտրոֆ և հետերոտրոֆ օրգանիզմները:

Ավտոտրոֆ բույսերը ինքնուրույն սինթեզում են օրգանական նյութեր իրենց համար։
Հետերոտրոֆ օրգանիզմները չեն կարող ինքնուրույն սինթեզել նյութեր և այդ հետևանքով օգտվում են այլ օրգանիզմների սնված նյութերից։

4․ Ո՞ր բույսերն են սնվում կենդանիներով և ինչու՞:

Ցողիկը, վեներայի մաշիկը, ճանջասպանը, որոնք միջատներ են ուտում նրանց մեջ օգտագործվող նյութերով սնվելու համար։

Յուրաքանչյուր կենդանի օրգանիզմ կազմված է բջիջներից: Բազմաբջիջ օրգանիզմների կառուցվածքային փոքրագույն մասնիկը բջիջն է: Բջիջներից առաջացնում են հյուսվածքներ, հյուսվածքներից օրգաններ, օրգաններից՝ օրգանների համակարգեր:
Կենդանի օրգանիզմում յուրաքանչյուր օրգան և օրգանների համակարգ կատարում է որոշակի գործառույթ: Դրանց փոխկապակցված աշխատանքն ապահովում է օրգանիզմի՝ որպես միասնական համակարգի կենսագործունեություն:

Օրգաններից որևէ մեկի աշխատանքի խանգարումն անմիջապես ազդում է մյուս օրգանների և ամբողջ օրգանիզմի աշխատանքի վրա:
Կենդանիների մարսողական համակարգն ապահովում է օրգանիզմը սննդարար նյութերով: Մարսողության կամ սննդանյութերի ներծծման ցանկացած խանգարում անդրադառնում է բոլոր օրգանների աշխատանքի վրա: Չստանալով բավարար քանակությամբ սննդարար նյութեր՝ օրգանիզմի աճը դանդաղում է, խանգարվում է բջիջների վերականգնումը, նվազում է ակտիվությունը:
Բույսերի կյանքը սկսվում է սերմի ծլումից: Տերևներում սննդարար նյութեր չեն կարող առաջանալ առանց ջրի և նրա մեջ լուծված հանքային աղերի: Դրանք արմատներով ներծծվում են հողից և ցողունով հասնում տերևներին: Արմատի կամ ցողունի ցանկացած վնասվածք խանգարում է այդ գործընթացին, և տերևները ջուր և հանքային նյութեր չեն ստանում: Միևնույն ժամանակ առանց տերևներում սինթեզված սննդարար նյութերի անհնար է արմատների և ցողունների աճը: Այն չի կարող ծաղկել, ձևավորել պտուղներ և սերմեր:
Կենդանի օրգանիզմների աճն ու զարգացումը, շնչառությունը, սնուցումը, բազմացումը կախված են շրջակա միջավայրի պայմաններից: Բոլոր կենդանի օրգանիզմները արձագանքում են շրջակա միջավայրի փոփոխություններին, և դրանից է կախված նրանց կենսագործունեությունը:

Հարցեր

1. Ինչո՞վ է պայմանավորված օրգանիզմի ամբողջականությունը:

Օրգանիզմի ամբողջականությունը պայմանավորված է բոլոր օրգանների և օրգանների համարկարգերի գործառույթների կատարմամբ։

2. Ի՞նչ տեղի կունենա, եթե կենդանին չստանա բավարար քանակությամբ սննդանյութ:

Կենդանու աճումը դանդաղում է, բջիջները սկսում են չվերականգնվել, և նվազում է կենդանու ակտիվությունը։

Ծաղիկը շատ բույսերի ամենավառ և տեսանելի մասն է: Ծաղիկները կարող են լինել մանր կամ խոշոր, վառ գունավորված կամ կանաչ, հոտավետ կամ անհոտ, մենահատ կամ հավաքված ծաղկաբույլերում:
Ծաղիկների հիմնական գործառույթը օրգանիզմի բազմացման համար պտուղներ և սերմեր առաջացնելն է:
Ծաղիկը ցողունին միանում է ծաղկակոթի միջոցով: Ծաղկակոթի վերին լայնացած մասի վրա տեղակայված են բաժակաթերթիկները, պսակաթերթիկները, վարսանդը, առէջները:
Վարսանդը բույսի իգական սեռական օրգանն է, առէջը՝ արական սեռական օրգանը: Այն ծաղիկները, որոնք ունեն և՛ վարսանդ, և՛ առէջներ, կոչվում են երկսեռ ծաղիկներ:
Պտուղների ամենակարևոր գործառույթը սերմերի պահպանումն ու տարածումն է: Պտուղները լինում են հյութալի և չոր:

Հարցեր՝

1. Ինչի՞ց է առաջանում սերմը:

Սերմը առաջանում է պտուղներից։ Լինում միասերմ կորիզապտուղներ, բազմասերմ հատապտուղներ

2. Ի՞նչ մասերից է կազմված սերմը:

Սերմը բաղկացած է սերմամաշկից, սաղմից, և պաշարային սննդանյութերից։

3. Ինչի՞ց է առաջանում պտուղը:

Առաջանում է վարսանդի փոշոտումից առէջների միջոցով։

4. Ինչու՞ են վարսանդը և առէջները համարվում բույսի գլխավոր մասեր:

Որովհետև դրանք են ապահովում բույսի բազմացումը։