վարժ․543
ա) 1,176 : 42 = 28
բ) 1,512: 28 = 54
գ) 7,137 : 549 = 13
դ) 8,610 : 123 = 70
ե) 10,375 : 83 = 125
զ) 95,918 : 318 = 301, մնացորդ․ 200
վարժ․546
վարժ․550
վարժ․559
վարժ․563
3 սուփ
սուփ 1 = 103
սուփ 2 = 97
սուփ 3 = 89
36
սուփ 1 —-> սուփ 2
22
սուփ 2 —-> սուփ 3
21
սուփ 3 —-> սուփ 1
ամենաշատ ունեցողը ինչքան-ով շատ ունի ամենաքիչ-ից
լուծում․
1) 103 – 36 = 67
2) 97 – 22 = 75
3) 89 – 21 = 68
4) 67 + 21 = 88
5) 75 + 36 = 111
6) 68 + 22 = 90
7) 111 – 88 = 23
պատ․ 23
վարժ․423
ա) 61 – 12 = 49
բ) 216 – 108 = 108
գ) 328 – 77 = 251
դ) 503 – 305 = 198
ե) 766 – 276 = 490
զ) 1135 – 351 = 784
վարժ․426
գիրք – 1036
257 կարդացած էջ
մնացած էջ – 257 = ?
լուծում․
1) 1036 – 257 = 779
2) 779 – 257 = 522
պատ․ 522
վարժ․448
նոռմալ հանում ես թվերը։ Եթե թիվը որից հանում ես փոքր է մյուս թվից, մի կարգ-ով մեծ թվից վերցնում ես մի կարգային միավոր։
Օրինակ․
1)
_
||
547
– 381
_____
6
2)
547 —> 4
547 —> 14
547
– 381
_____
6
3)
14 – 8 = 6
547
– 381
_____
66
վարժ․451
ա)
6307
– 621
______
5686
բ)
37453
– 7892
______
29561
գ)
1306
– 878
______
428
դ)
9908
– 621
______
9287
Կատարելով դիտարկումներ կհամոզվեք, որ նյութերը հանդես են գալիս տարբեր վիճակներում։ Որոշ նյութեր սովորական պայմաններում հեղուկ վիճակում են, մյուսները՝ գազային, երրորդները՝ պինդ։ Կախված պայմանների փոփոխությունից՝ նրանց վիճակները կարող են փոփոխվել:
Օրինակ՝ ջուրը տնային պայմաններում հեղուկ վիճակում է, սառեցնելիս հեղուկ վիճակից վերածվում է պինդ վիճակի՝ սառույցի, իսկ տաքացնելիս՝ գազային վիճակի՝ գոլորշու: Սառույցը ջրի պինդ վիճակն է, իսկ գոլորշին՝ գազային: Ոսկին սովորական պայմաններում պինդ վիճակում է, շատ բարձր ջերմաստիճանում հալվում է և վերածվում հեղուկի, իսկ ջերմաստիճանն ավելի բարձրացնելու դեպքում սկսում է եռալ և վերածվել գազի։
Նյութը, կախված պայմաններից, հիմնականում լինում է պինդ, հեղուկ կամ գազային վիճակում։
Դիտարկենք տարբեր մարմիններ և, պարզ փորձեր կատարելով, ծանոթանանք դրանց որոշ հատկություններին։
Վերցնենք ապակուց, երկաթից և պղնձից պատրաստված ձողեր, որոնք սովորական պայմաններում պինդ վիճակում են։ Դժվար չէ համոզվել, որ այդ նույն պայմաններում ինչ դիրքով և որտեղ էլ դնենք այդ ձողերը, դրանք կպահպանեն իրենց ձևն ու ծավալը։
Պինդ մարմինները պահպանում են իրենց ձևն ու ծավալը։
Սա պինդ մարմինների հատկություններից է։
Այժմ դիտարկենք հեղուկները։ Վերցնենք 50 մլ ծավալով որևէ հեղուկ, օրինակ՝ մասուրի հյութ, և լցնենք բաժակի մեջ։ Նա կընդունի բաժակի ձևը։ Եթե լցնենք մեկ այլ անոթի մեջ, ապա կընդունի այդ անոթի ձևը, բայց նրա ծավալը կրկին կմնա 50 մլ։ Դա նշանակում է, որ մի անոթից այլ անոթ տեղափոխելիս հեղուկի ծավալը պահպանվում է, բայց ձևը փոխվում է՝ ընդունում է այն անոթի ձևը, որտեղ լցված է:
Հեղուկները պահպանում են իրենց ծավալը, բայց ձևը՝ ոչ։ Սա հեղուկների հատկություններից է:
Դիտարկենք գազային վիճակում գտնվող նյութերից օրինակ՝ օդի նմանատիպ հատկությունը: Եթե օդով լի գնդակը սեղմենք, ապա նրա ձևը կփոխվի, և բնականաբար այդ նույն ձևը կստանա նաև նրանում եղած օդը: Եթե գնդակի ծավալը փոքրացնենք՝ նրա մի մասը սեղմելով, ապա այդ նույն ծավալը կստանա նաև նրանում եղած օդը: Դժվար չէ հետևություն անել, որ գնդակի մեջ լցված օդն ընդունում է տվյալ գնդակի ձևն ու ծավալը: Գնդակի ձևի ու ծավալի փոփոխությունից փոփոխվում են նաև նրանում եղած օդի ձևն ու ծավալը:
Գազերը չեն պահպանում ոչ իրենց ձևը, ոչ ծավալը և զբաղեցնում են իրենց տրամադրված ողջ տարածքը։
Սա գազերի հատկություններից է:
Առաջադրանք 1
Թվարկե՛ք 2–ական նյութ, որոնք սովորական պայմաններում հետևյալ վիճակներում են.
ա) պինդ․ փայտ, քար բ) հեղուկ․ ջուր, սնդիկ գ) գազային․ ծուխ, թթվածին
Առաջադրանք 2
Թվարկե՛ք առնվազն 5 նյութ, որից կարելի է բաժակ պատրաստել։
Ապակի, կավ, փայտ, պլասմաս, կեռամիկա, թուղտ
Առաջադրանք 3
Առանձնացրեք ստորև տրված նյութերը և տեղադրեք աղյուսակի համապատասխան սյունակներում` պինդ — հեղուկ — գազային
Պղինձ, ջուր, կաթ, նավթ, ոսկի, ապակի, թթվածին, գոլորշի, ջրածին, փայտ, պողպատ, արծաթ:
պինդ – պղինձ, ոսկի, ապակի, փայտ, պողպատ, արծաթ
հեղուկ – ջուր, կաթ, նավթ, ջրածին
գազային – թթվածին, գոլորշի
Աշուն գիշեր
Ձյունիկ լուսին
Սարի ուսին,
Դեղին — կարմիր շաղալեն,
Ալիք — ալիք խաղալեն,
Ծովի ծոցին՝
Ալ ժապավեն
Տվել բոցին։
Ծառեր, հողմեր,
Ամեն կողմեր,
Թռչուն դառել երգելով,
Հեռու — հեռու հերկելով,
Երան — երան
Թռչելով
Օդի վրան։
2. Բանաստեղծության մեջ ի՞նչն է շատ՝ գույնը,ձայնը, թե՞ շարժումը:
ամենաշատը շարժում կա
3.Ուրբաթ օրը պատրաստվում ենք իրականացնել ճամփորդություն դեպի Ղառղառավանք: Բլոգումդ դո՛ւրս գրիր տեղեկություններ Ղառղառավանքի մասին: Պատմի՛ր ընկերներիդ:
վարժ․398
ա) 9 * 1075 = 9,675
բ) 7 * 576 = 4,032
գ) 43 * 935 = 40,205
դ) 72 * 402 = 29,448
ե) 182 * 3,746 = 681,772
զ) 19,074 * 87 = 1,659,438
վարժ․399
ա) 8, 8
բ) 2, 0
գ) 2, 2
դ) 4, 4, 9
ե) 3, 3, 7, 4
զ) 1, 5, 1
վարժ․403
ա) (5 * 4 + 6) * 10 = 260
բ) (8 * 6 + 2) * 7 = 350
գ) 3 * (4 + 6) * 5 = 150
դ) (52 + 8) * (3 + 7) = 600
ե) 30 + (10 + 6) * 9 = 174
զ) 5 * (30 + 11) + 84 = 289
վարժ․406
վարժ․409
երկու դարակ
դարակ 1-ի գրքերը + դարակ 2-ի գրքերը = 74 գիրք
դարակ 1-ից մյուսը տեղափոխել 13 գիրք = հավասար դարակներ
դարակ 1 = ? գիրք
դարակ 2 = ? գիրք
լուծում․
1) 74 : 2 = 37
2) 37 + 13 = 50
3) 37 – 13 = 24
պատ․ 24, 50
վարժ․411
սենյակում կա 35 կարգ
1 կարգ = 12 աթոռ
եթե նույն քանակով աթոռներ լինեն իսկ 1 կարգը լինի 15 աթոռ, քա՞նի կարգ կլինի։
լուծում․
1) 12 * 35 = 420
2) 420 : 15 = 28
պատ․ 28
վարժ․ 350
ա) 3,249 + 9,815 = 12,064
բ) 723,008 + 6,945 = 729,953
գ) 564 + 21,857 = 22,421
դ) 93,725 + 698,911 = 792,636
ե) 65,174 + 41,136 = 106,310
զ) 593,795 + 89,000,397 = 89,594,192
վարժ․354
1
վարժ․357
ա) 0,4,1,1
բ) 4,3,2,1
գ) 2, 9, 6, 3, 1, 0
դ) 9, 4, 0, 4, 1
ե) 3, 9, 1, 7, 6
վարժ․365
9
վարժ․377
պապաս չի բացատրում
վարժ․382
ա) 6, 0, 4, 6, 4
բ) 8, 8, 4, 1
գ) 2, 4, 8, 2, 3, 0
վարժ․308
այո, նույն թիվը կստանան։
վարժ․ 325
ա) 18 * (7 + 5) = 18 * 7 + 18 * 5 ճիշտ
բ) 634 * (91 + 64) = 634 * 91 + 634 * 64 ճիշտ
գ) (375 * 58) * 27 = 375 * 27 + 58 * 27 ճիշտ
դ) (119 * 32) * 101 = 119 * 101 + 32 * 101 ճիշտ
վարժ․ 326
ա) 193 * 40 + 193 * 60 = 19,300
բ) 18 * 5 + 18 * 95 = 1,800
գ) 973 * 37 + 27 * 37 = 37,000
դ) 130 * 78 + 70 * 78 = 15,600
ե) 388 * 99 + 12 * 99 = 39,600
զ) 657 * 33 + 657 * 67 = 65,700
վարժ․ 328
ա) 38 * 275 + 38 * 25 = 11,400
բ) 103 * 87 + 103 * 29 = 11,948
գ) 66 * 432 + 66 * 97 = 34914
դ) 73 * 205 + 73 + 56 = 19,053
վարժ․ 341
240 տ ալյուր պետք է ուղարկել հացի գործարան։
1 աֆտո-ն պահում է 3 ալյուր իսկ յուրաքանչյուր աֆոն կարող է կատարել 4 ուղերթ։
քանի աֆտո է պետք սաղ ալյուրը ուղարկելու համար
լուծում.
1) 3 * 4 = 12
2) 280 : 12 = 23, 4 մնացորդ
3) որ մնացորդ ուղարկեն, պետք է մի գումարենք մի աֆտո։
պատ․ 24
վարժ․255
ա) 7 * 87 = 609
բ) 5 * 103 = 515
գ) 7 * 12 = 84
դ) 47,892 * 4 = 191,568
վարժ․ 268
ա) 85 + 10 = 95
բ) 113 – 81 = 32
գ) 14 + 62 * 3 = 200
դ) 375 + 5 = 380
ե) 81 – 25 * 7 = 94
զ) 777 = 1+ 776
է) 150 – 53 = 67
ը) 857 = 1495 – 638
թ) 515 = 0 + 515
վարժ․ 283
ա) 87 * 9 = 87 * 9 ճիշտ
բ) 25 * 33 = 33 * 25 ճիշտ
գ) 192 * 16 = 192 * 16 ճիշտ
դ) 24 * 543 = 543 * 24 ճիշտ
վարժ․ 288
այո, ճիշտ է։
վարժ․ 304
ա) (8 * 3) * 5 = 8 * (3 * 5) ճիշտ
բ) (2 * 18) * 4 = 2 * (18 * 4) ճիշտ
գ) 11 * (8 * 9) = (11 * 8) * 9 ճիշտ
դ) 27 * (5 * 6) = (27 * 5) * 6 ճիշտ
վարժ․211
ա) 5+6=. . . . . +. . . . . . =. . . . . . . . . . .
բ) 8+3=. . . . . . . .+ . . .=. . . . . . . . . . .
գ) 4+12=․ ․ ․ ․+ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․=. . . . . . . . . . . . . . . .
դ) 7+9=. . . . . . .+. . . . . . . . .=. . . . . . . . . . . . . . . .
ե) 10+7=. . . . . . . . . .+. . . . . . .=. . . . . . . . . . . . . . . . .
զ) 11+6=. . . . . . . . . . .+. . . . . .=. . . . . . . . . . . . . . . . .
վարժ․216
ա)72727
բ)33330
վարժ․219
երկու ավտո
քաղաք Ա —> քաղաք Բ
ավտո 1 = 70 կմ/ժ
ավտո 2 = 50կմ/ժ
ավտո 1-ը հասել է իսկ ավտո 2-ի համար մնացել է 40կմ
քաղաք Ա —-> քաղաք Բ = ?կմ
լուժում․
1) 70 – 50 = 20
2) 40 : 20 = 2
3) 2 * 70 = 140
պատ․ 140կմ
վարժ․ 224
ա) 3 * (18 – 9) + 6 * 7 < 24 : 3 : 2 + 91
բ) 68 * 2 + (13 – 3) * 2 > (25 + 3) : 4 + 7 * 7 – 2
գ) (51 – 31) * 2 – 30 < 105 : 3 – 2 * (17 – 3) + 5
վարժ․ 235
ա) 64 + 18 + 36 = 118
բ) 393 + 8 + 92 + 107 = 600
գ) 276 + 9 + 24 + 91 = 400
դ) 1035 + 49 + 465 + 101 = 1650
ե) 654 + 17 + 346 + 250 + 750 = 2017
զ) 2059 + 2311 + 441 + 689 + 14 = 5514
վարժ․248
3 դարակ
դարակ 1 = 42
դարակ 2 = 26
դարակ 3 = 37
դարակ 1 —-> դարակ 2
7
դարակ 3 —-> դարակ 2 ժ
?
= դարակ 1,2,3 հավասար
լուծում․
1) 42 – 7 = 35
2) 26 + 7 = 33
3) 37 – 33 = 4
4) 4 : 2 = 2
5) 37 – 2/33 + 2 = 35
պատ․2
Նյութերն ունեն բազմաթիվ հատկություններ, որոնց շնորհիվ դրանք կարող են փոխազդել միմյանց հետ կամ ինքնուրույն քայքայվել` առաջացնելով նոր նյութեր: Այդ հատկությունները կոչվում են քիմիական հատկություններ, որն էլ ուսումնասիրում է բնագիտության «քիմիա» կոչվող ճյուղը: Օրինակ՝ երկաթի քիմիական հատկություններից է ժանգոտելու հատկությունը: Երկաթյա մեխի արտաքին շերտի և օդի բաղադրության մեջ մտնող թթվածնի փոխազդեցությունից առաջանում է ժանգ, որը քիմիայում անվանում են երկաթի օքսիդ:
Նյութերը հիմնականում կազմված են չափազանց փոքր մասնիկներից՝ մոլեկուլներից, ատոմներից կամ իոններից: Այդ մասնիկները գտնվում են մշտական շարժման մեջ, և նրանց միջև կան ազատ տարածություններ:
Մոլեկուլներն իրենց հերթին կազմված են ատոմներից: Միևնույն նյութի բոլոր մոլեկուլները միատեսակ են։ Հնարավոր չէ, օրինակ, տարբերել Սևանա լճի ջրի մոլեկուլը Միջերկրական ծովի ջրի մոլեկուլից։ Փորձեք շաքարի կտորը լուծել մեկ բաժակ ջրում: Շաքարի մոլեկուլները նույնպես կտարածվեն ջրի մեջ՝ քաղցրացնելով այն: Քլորի հոտը մենք զգում ենք, որովհետև նրա մոլեկուլները տարածվում են օդում:
Տարբեր նյութերի մոլեկուլներ կազմված են տարբեր տեսակի ու քանակի ատոմներից։Օրինակ՝ ջրածնի մոլեկուլը կազմված է ջրածնի երկու ատոմներից։ Թթվածնի մոլեկուլը կազմված է թթվածնի երկու ատոմներից, օզոնի մոլեկուլը՝ թթվածնի երեք ատոմներից։ Ջրի մոլեկուլը կազմված է թթվածնի մեկ և ջրածնի երկու ատոմներից։ Ինչպես տեսնում եք, միևնույն մոլեկուլում կարող են լինել տարբեր նյութերի ատոմներ։
Թեև մոլեկուլները շատ փոքր են, սակայն դրանք նույնպես հնարավոր է բաժանել ավելի փոքր մասնիկների՝ ատոմների։ Երկար ժամանակ գիտնականները կարծում էին, թե ատոմներն անբաժանելի են։ «Ատոմ» բառն ունի հունարեն ծագում և նշանակում է հենց անբաժանելի: Սակայն ավելի ուշ նրանք պարզեցին, որ ատոմները ևս հնարավոր է բաժանել ավելի փոքր մասնիկների։ Այդ մասին ավելի մանրամասն կիմանաք բարձր դասարաններում։
Կախված մոլեկուլի բաղադրությունից, նրա ատոմների քանակից՝ տվյալ նյութի հատկությունները կարող են խիստ տարբերվել մեկ այլ նյութի հատկություններից։ Օրինակ՝ օզոնը և թթվածինը տարբեր նյութեր, սակայն երկուսն էլ կազմված են միայն թթվածնի ատոմներից: Թթվածնի մոլեկուլը, ինչպես արդեն գիտեք, կազմված է թթվածնի երկու ատոմից, իսկ օզոնի մոլեկուլը՝ թթվածնի երեք ատոմից: Այսինքն՝ այդ նյութերի մոլեկուլներն ունեն տարբեր քանակի թթվածնի ատոմներ: Այդ պատճառով խիստ տարբեր են նրանց հատկությունները. թթվածինն անհրաժեշտ է շնչառության համար, իսկ օզոնը թունավոր նյութ է։
Առաջադրանք
Շաքարի կտորը լուծեք թեյի մեջ և նկարագրեք այդ երևույթը։
Երբ դու շաքարը խառնում ես ջրի մեջ, փոքր մասնիկներ դանդաղ պոկվում են, ու մեկ-մեկ բարցրանում են ջրի երես, մեկ-մեկ իջնում դեպի հատակ և ի վերջո լուծվում։ Շաքարի մոլեկուլնորը խարնվում են ջրի մոլեկուլների հետ և քաղցրացնում այն։
Դավիթ Ապիտոնյան 