Մենք հեշտությամբ կարող ենք համոզվել, որ կան լավ այրվող նյութեր, մինչև անգամ՝ ինքնաբոցավառվող, և կան չայրվող նյութեր (ավազ, կրաքար, բազալտ, գրանիտ): Նյութերի այրման ընթացքում անջատվում է  ջերմություն: Բնության մեջ մեծ քանակներով հանդիպող այրվող նյութերը մարդն օգտագործել և օգտագործում է ջերմություն ստանալու համար: Դուք հեշտությամբ կթվարկեք դրանցից մի քանիսը՝ քարածուխ, փայտ, մազութ, բենզին, կերոսին, բնական գազ և այլն, որոնք անվանում են վառելանյութեր:

Դասի նպատակը՝

• Վառելանյութերի նշանակությունը բնության մեջ և մարդու կյանքում:

Երբ շատ տաք է լինում կամ մարդիկ կրակ են սկսում անտառին մոտիկ, ծառերը վառվում են և մի վառելանյութ կա, որը կրակը տարածում է ամբողջ անտառով՝ փայտ։

Եվ մարդիկ վառելանյութերը օգտագործում են նրանց առորյաում․ ճաշ պատրաստելու, տաք մնալու, և այլն։

• Քանի՞ տեսակի վառելանյութեր գոյություն ունեն երկրի վրա:

3․ պինդ՝ փայտ, հեղուկ՝ բենզին, գազային՝ բնական գազ։

• Ո՞ր վառելանյութերն են օգտագործել մարդիկ հին ժամանակներում և մեր օրերում:

Հին ժամանակներում որպես վառելանյութ օգտագործել են
փայտ, ածուխ, քարածուխ, ձեթ, գոմաղբ, տորֆ։

Նոր վառելանյութերի տեսակներ են
բենզին, կերոսին, մազութ, բնական գազ, տորֆ։

1. Ի՞նչ  է այրումը: Ինչո՞վ է ուղեկցվում  այն:

Այրումը օքսիդացման ռեակցիա է, որն ուղեկցվում է ջերմությամբ և լույսի անջատումով։

2. Հրդեհը հանգցնելու ի՞նչ միջոցներ գիտեք:

Ջերմաստիճան իջեցնումով։

Որոշ դեպքերում կարելի է շատ սառը ջուրով հանգցնել իսկ այլ դեպքերում՝ կրակմարիչով։

Ծածկոցով փակի այրվող առարկան, որ թթվածնի մուտքը փակես։

Եթե փոքր կրակ է, որն այդքան վտանգավոր չէ, կարելի է կոշիկ հագնել ու ոտքով գետնին խփել հենց կրակի վրա։

3. Ինչպե՞ս կվարվեք, եթե բնակարանում գազի հոտ զգաք:

Ես կբացեի բոլոր պատուհանները և բալկոնի դռները, որ կուտակումը դուրս գա։ Հետո էլեկտռականությունը կանջատեի որ կայծից հրդեհ չլինի։ Իսկ վերջապես դուրս կգայի բնակարանից և կանչեի գազի հսկիչներին։

146․ Ո՞րն է ավելի քիչ՝ 150-ի 80 %-ը, թե՞ 100-ի 120 %-ը։

150 ։ 10 * 8 = 120
100 : 10 * 12

Երկուսնել հավասար են։

151. Հաշվե՛ք 7 հայտարարով բոլոր կանոնավոր կոտորակների գումարը։

լուծում․
1) 1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6 = 21
2) 21/7 = 3

պատ․ 3

154․ Չորս հաջորդական թվերի գումարը 74 է։ Գտե՛ք այդ թվերը։

17, 18, 19, 20

158․ Երկու շրջանագծեր ունեն B ընդհանուր կետը
(տե՛ս նկ. 5)։ Շրջանագծերից մեկի շառավիղը
5 3/5 սմ է, մյուսինը՝ 3 7/10սմ։ Ինչքա՞ն է AC
հատվածի երկարությունը։

պատ․ 1 9/10

1. Ո՞ր  երևույթն են անվանում քիմիական ռեակցիա:

Որ նյութը փոխվում է կամ այլ նյութ է առաջանում

2.Թվարկե՛ք  քիմիական  ռեակցիաների համար անհրաժեշտ  մի քանի պայմաններ:

Նյութերի՝ միմյանց հետ փոխազդելու կարևոր պայմանը դրանց հպվելն է։
Քիմիական փոխազդեցության մյուս պայմանը համապատասխան ջերմաստիճանն է։
Լուսասինթեզը նույնպես քիմիական ռեակցա է, որի կարևոր պայմանը լույսի առկայությունն է։ Ջրի քայքայումը հնարավոր է էլեկտրական հոսանքի ազդեցությամբ։ Գազերի փոխազդեցության համար կարևոր պայման է ճնշումը։

3. Թվարկե՛ք քիմիական ռեակցիաների բնորոշ մի քանի հատկանիշ:

Գույնի փոփոխությունը,
Համի փոփոխությունը,
Հոտի հայտնվելը կամ անհետանալը,
Գազի անջատումը կամ կլանումը,
Ջերմության անջատումը կամ կլանումը,
Լույսի անջատումը,
Նստվածքի առաջացումը կամ անհետացումը։

4. Կատարեք մեկ փորձ՝  քիմիական կամ ֆիզիկական երևույթը նկարագրող և տեղադրեք բլոգում:

1. Ո՞ր քիմիական ռեակցիաներն են անվանվում քայքայման:

Քայքայման ռեակցիան այն է, բարդ նյութը քայքայվում է, դառնում երկու բարդ կամ պարզ նյութ։

2. Ո՞ր քիմիական ռեակցիաներն են անվանվում միացման:

Երկու նյութերի միացումից առաջանում է մեկ այլ նյութ։

3. էլեկտրական հոսանքի ազդեցությամբ ջուրը տրոհվում է ջրածնի և  թթվածնի: Ի՞նչ քիմիական ռեակցիա է տեղի ունենում:

Քայքայման ռեակցիա։ Շատ է տաքանում ջուրը և դառնում երկու այլ նյութ՝ ջրածնի և թթվածնի։

133. Ի՞նչ է տոկոսը։

Չափման միավոր, որը կապվաշ է չափվող մարմինի հետ։

134. Ի՞նչ նշանով է նշանակվում տոկոսը:

%

135. Տոկոսը հաստատո՞ւն միավոր է, թե՞ հարաբերական:

Տոկոսը հաստատուն միավոր է։

136. Ուղղանկյան մակերեսը 900 սմ2է։ Քանի՞ քառակուսի սանտիմետր
է նրա մակերեսի 1 %-ը: Քանի՞ քառակուսի սանտիմետր է նրա մակերեսի 16 %-ը։

144 սմ2։

137. Որքա՞ն է 536-ի 100 %-ը։

536։

138. Զամբյուղում կա 300 խնձոր։ Գտե՛ք խնձորների քանակի 20 %-ը։

60 խնձոր։

139. Մի գյուղացին իր այգուց հավաքել է 1500 կգ խաղող, իսկ մյուսը՝
30 %-ով պակաս։ Ընդամենը քանի՞ կիլոգրամ խաղող են հավաքել
երկու գյուղացիները։

լուծում․
1) 1500 ։ 10 = 150
2) 150 * 3 = 450
3) 1500 * 2 – 450 = 2550 Կգ

2550 կգ խաղող։

140. Մի տակառում կա 500 լ խաղողի հյութ, իսկ մյուսում՝ 10 %-ով
ավելի։ Քանի՞ լիտր խաղողի հյութ կա երկրորդ տակառում։

լուծում․
1) 500 : 10 = 50
2) 500 + 50 = 550

պատ․ 550 լ խաղողի հյութ

141. Ո՞րն է ավելի շատ՝ 900-ի 15 %-ը, թե՞ 800-ի 20 %-ը։

լուծում․
1) 900 : 100 * 15 = 135
2) 800 : 100 * 20 = 160

պատ․ 800-ի 20%-ը ավելի մեծ է։

142. Զբոսաշրջիկն անցել է ճանապարհի 1/4-ը։ Ճանապարհի քանի՞ տոկոսն է նա անցել։

պատ․ 25%

143. Պատասխանե՛ք հետևյալ հարցերին.
ա) 1 մետրի քանի՞ տոկոսն է 1 դեցիմետրը.

10%:

բ) 10 տոննայի քանի՞ տոկոսն է 1 ցենտները.

100%:

գ) 1 քառակուսի մետրի քանի՞ տոկոսն է 1000 քառակուսի սանտիմետրը։

1000%:

144. Ուսանողի թոշակն ավելացել է 2 անգամ։ Քանի՞ տոկոսով է
ավելացել թոշակը։

100-ով:

145. Բեռնատար մեքենան մեկ ուղերթով կարող է տեղափոխել պահեստում եղած ալյուրի 2 %-ը։ Քանի՞ ուղերթ պիտի կատարի այդ
մեքենան՝ ամբողջ ալյուրը տեղափոխելու համար։

50 ուղերթ։

131․ Քանի՞ կիլոմետր կանցնի ավտոբուսը 7 ժամում, եթե նրա արագությունը 2 անգամ փոքր է մեքենայի արագությունից, որը 5 ժամում անցնում է 560 կմ։

լուծում․
1) 560 : 5 : 2 = 56 կմ/ժ
2) 56 * 7 = 392 Կմ

պատ․ 392 կմ

132․ Երկու կայարանների հեռավորությունը 4000 կմ է։ Չվացուցակի
համաձայն՝ մարդատար գնացքն այդ ճանապարհը պիտի անցնի
50 ժամում։ Գնացքը 2100 կմ անցել է 30 ժամում։ Ի՞նչ արագությամբ
պիտի ընթանա գնացքը դրանից հետո, որպեսզի ժամանակին
տեղ հասնի։

լուծում․
1) 4000 – 2100 = 1900 կմ
2) 50 – 30 = 20 ժ
3) 1900 : 20 = 95 կմ/ժ

պատ․ 95 կմ/ժ

Գլուխ առաջին․ ՅՈՒԼԻՍԻՍ

Առաջադրանքներ.

• Գրել տրված բառերի երկուական հոմանիշ՝ բառարանի օգնությամբ. վայելել, երերալ, էակ, հրաշալի, ծննդավայր, զառամյալ, հրճվել, սայթաքել:

վայելել․ ճաշակել, գոհանալ
երերալ․ տատանվել, տարուբերվել
էակ․ մարդ, անձ
հրաշալի․ սքանչելի, հիանալի
ծննդավայր․ ծննդարան, հայրենիք
զառամյալ․ ծեր, հնամենի
հրճվել․ ցնծալ, ուրախանալ
սայթակել․ սահել, գայթել

• Նրանք կարող էին այդ անել, բայց չարեցին։ — Հիշու՞մ եք՝ ինչ չարեցին: Ինչու՞ մարդիկ չպատասխանեցին Յուլիսիսի ողջույնին: Դու ինչպե՞ս կվարվեիր:

Շատ պատճառ կարող է լինել։ Կարողա զբաղված էին, կարողա հոգնած էին, կարողա չլսեցին, կարողա ընդհամենը չար էին

• … իսկ հետո մի հրաշալի և անսպասելի բան պատահեց … — ինչու՞ էր հեղինակը նեգրի արարքը համարում հրաշալի և անսպասելի բան, մի՞թե մարդկանց բարևելն այդքան տարօրինակ բան է:

Որովհետև բոլոր մյուս մարդկանց, որոնց ողջունեց, չպատասխանեցին, իսկ երբ նեգրին ողջունեց, նա պատասխանեց և ողջունեց Յուլիսիսին։

• Խլուրդը խոնավ, թարմ հողը դուրս հրեց և աչքի տակով նայեց տղային, որը իհարկե, անծանոթ էր, բայց գուցեև թշնամի չէր:
• ա) Բոլո՞ր անծանոթներն են թշնամի:գ) Բոլո՞ր ծանոթներն են բարեկամ:

ա) Ոչ։ բ) Ոչ։

• Դրանով նա ուզեց ասել մի բան, որ մեծերից ոչ մեկը չի կռահի, երեխան էլ չի հիշի, որ պատմի։ — Այդ արարքով ի՞նչ հասկացրեց Յուլիսիսը իր մորը:

Երևի ուզում էր, որ նաև մայրը իրեն տար ձուն, բայց ամաչում էր, ոովհետև նրանք այդքան էլ հարուստ չէին։

• Ապա Յուլիսիսը նայեց շուրջը։ Ահա իր աշխարհը. տարօրինակ, զարմանալի, անիմանալի, բայց և այնքան գեղեցիկ։ — Փորձիր ներկայացնել Յուլիսիս աշխարհը. իսկ քո աշխարհին շա՞տ է նման. ինչո՞վ:

Ես այդքան հետաքրքասեր չեմ։

Գլուխ երկրորդ. Հոմեր

Առաջադրանքներ

• Գրել տրված բառերի երկուական հոմանիշ՝ բառարանի օգնությամբ. հինավուրց, վրիպել, հրապույր, սրտահույզ, սլանալ, պատգամ, թափառաշրջիկ:

հինավուրց․ վաղեմի, տարիքավոր
վրիպել․ խոտորվել, սխալվել
հրապույր․ հրապուրանք, գրավչություն
սրտահույզ․ արտաշարժ, արտառուչ
սլանալ․ սուրալ, ընթանալ
պատգամ․ կտակ, պատվիրան
թափառաշրջիկ․ թափառական, շրջմոլիկ

• Ինչպե՞ս կբացատրես հետևյալ պատկերներն այլ բառերով.

ա) Արևը մայր էր մտնում երեկոյան քնկոտ խաղաղությամբ … Խաղաղությունից բացի՝ էլ ի՞նչը կարող է լինել քնկոտ:

քնկոտ հանդարտությամբ։

բ) …Պտղատու և խաղողի այգիներ էին՝ ծուլորեն փոված… Այգիներից բացի՝ էլ ինչե՞րը կարող են ծուլորեն փռվել:

մարդիկ, փողոցները։

• Կարո՞ղ ես բնութագրել մարդուն, ով մտքում անընդհատ երաժշտություն է լսում, նկատում է շուրջը բոլոր լույսերն ու գույները:

լավ երևակայություն ունեցող։

• Երբ քայլում ես փողոցով, ի՞նչ ես նկատում առաջին հերթին, ինչի՞ն ես ուշադրություն դարձնում. համեմատիր քեզ Հոմերի հետ:

ավտոմեքենաները, շենքերը, փողոցի նշանները և շենքերի ցուցանակները։

• Համեմատիր Հոմերին Յուլիսիսի հետ:

Երկու եղբայրները շատ նման են իրար՝ երկուսն էլ հետաքրքրասեր են, բայց Հոմերը՝ ավելի ինքնավստահ։

Առաջադրանքներ.

• Համեմատիր արագիլներին մարդկանց հետ:

Երկուսն էլ երեխաներ են ունենում և պաշտպանում են նրանց, սովորեցնում են, և երբ մեծանում են, սովորեցնում են, որ երեխան կարողանա մենակ ապրել։ Եվ երբ իրենց սիրած մարդիկ մեռնում են կամ շատ վնասվում, նրանք շատ են տխրում։

• Պատմվածքից ի՞նչ սովորեցիր:

Ես հասկացել եմ այս պատմվածքից, որ կենդանիներն ու մարդիկ շատ նման են իրար և նրանք որսելու համար չեն։ Արագիլները մարդկանց պես ուզում են իրենց բնական միջավայրում ապրել, և մարդիկ պետք է հոգ տանեն նրանց մասին։

• Երբևէ ունեցե՞լ ես առիթ շփվելու որևէ կենդանու հետ, որը թեկուզ մեկ օրով փոխել է քո առօրյան: Պատմիր այդ մասին:

Առօրյաս չի փոխել, բայց երբ ես երկու օր մնում էի զարմիկիս տանը, ես նրանց շան հետ շփվել եմ։ Ես շատ սիրեցի շանը, ու անընդհատ փայփայում էի։ Մի անգամ էլ քայլեցրեցի շանը։ Երբ նա հիվանդացավ, ես տխրեցի։
Դրանից բացի շատ բան չունեմ ասելու։