«Մխիթար Սեբաստացի» Կրթահամալիր, Ավագ Դպրոցի 9-5 դասարան
Author: davitapitonian
My name is Davit Apitonian and I am 11 years old. I was born on the 21st of July, 2009 In Yerevan. I have black hair and dark brown eyes.
I like playing games on my phone or computer, cooking, eating, and also talking, but only when it's about interesting stuff. In my opinion, biology is the worst school subject, and math is the best.
Most of the time, I'll be playing a game or watching youtube on my phone or computer, but I do other stuff too. I do my homework, I read (not much if the book isn't that interesting), and I also talk with my friends and my relatives.
In my opinion, some interesting topics for conversations are things like games, personal life (just some stuff that have been going on in life), and many other random topics. I would list some, but I don't really remember the things that me and my dad talk about that well, and usually, we talk during the long drive to my grandma's house.
Հայոց տերության հզորացումը և անընդհատ կրկնվող հռոմեա-պոնտական պատերազմները մեծապես սպառնում էին Արևելքում հռոմեական տիրապետությանը:
Ուստի Պոնտոսի և Հայաստանի դեմ ուղարկվեց Լուկուլլոս զորավարը: Ք. ա. 69թ. նա ներխուժեց Հայաստան և սկզբում հասավ զգալի հաջողությունների: Տիգրանակերտի մատույցներում Տիգրանին հաղթելով` նա գրավեց մայրաքաղաքը: Սակայն վերակառուցված և լավ վարժեցված հայկական բանակը Ք. ա. 68թ. Արածանիի ճակատամարտում ջախջախեց Լուկուլլոսի գլխավորած բանակը: Տիգրանը դուրս քշեց հռոմեացիներին երկրից և ձեռնամուխ եղավ իր տերության հզորության ու տարածքային ամբողջականության վերականգնմանը:
Հռոմի հեղինակությունն էապես խախտվեց: Լուկուլլոսը հետ կանչվեց, մեծ բանակով Հայաստանի ու Պոնտոսի դեմ ուղարկվեց նշանավոր Պոմպեոս զորավարը: Հայտնվելով քաղաքական ու ռազմական բարդ իրադրության մեջ և հռոմեա-պարթևական դաշինքի իրական վտանգի առաջ՝ Տիգրան Մեծը որոշեց հաշտություն կնքել Հռոմի հետ:
Արտաշատի պայմանագիրը
Ք. ա. 66թ. Արտաշատում կնքված պայմանագրով Տիգրան Մեծը Հռոմին զիջեց Եփրատ գետից արևմուտք իր նվաճումները և Պարթևստանին վերադարձրեց նրանից գրաված տարածքները։ Սակայն նա պահպանեց բուն հայկական բոլոր հողերը, երկրի անկախությունը և Մեծ Հայքի տարածքային ամբողջականությունը: Հայաստանը համարվեց «Հռոմի դաշնակից և բարեկամ»։
Տիգրան Մեծը թագավորեց մինչև Ք.ա. 55 թվականը։ Նրա թագավորության վերջին տասնամյակը խաղաղության և բարեկեցության ժամանակաշրջան էր։
Տիգրան Մեծի նվաճումների հետևանքով Առաջավոր Ասիայում ստեղծվեց աշխարհակալ մի նոր տերություն, որի սահմանները և ազդեցության ոլորտները ձգվում էին Եգիպտոսից ու Միջերկրական ծովից մինչև Հնդկաստան, Կովկասյան լեռներից և Կասպից ծովից մինչև Պարսից ծոց և Հնդկական օվկիանոս։ Տիգրան II-ի տերության մեջ խոսում էին 15-ից ավելի լեզուներով:
Տերության միջուկը կազմում էր Մեծ Հայքը, որտեղ բնակվում էր հայ ժողովրդի հիմնական զանգվածը։ Տերության տնտեսապես ամենազարգացած շրջանը Ասորիքն էր՝ իր աշխարհահռչակ Անտիոք մայրաքաղաքով: Միջազգային տարանցիկ առևտրի կարևոր կենտրոններ էին Փյունիկիայի Բիբլոս, Բեյրութ, Սիդոն և Կիլիկիայի Տարսոն, Ադանա և այլ քաղաքները։
Տիգրան Մեծը գրաված երկրների մի մասը վերածեց ենթակա թագավորությունների: Մյուս երկրները վերածվեցին նահանգների, որոնք կառավարում էին արքայից արքայի նշանակած փոխարքաները կամ կուսակալները:
Հայոց տերության մեջ անմիջականորեն մտնող տարածքը կազմում էր շուրջ 1 մլն. քառ. կմ, իսկ նրա քաղաքական գերիշխանության ու ազդեցության ներքո գտնվող ամբողջ տարածքը կազմում էր շուրջ 3 մլն. քառ. կմ։
Տիգրանակերտի կառուցումը
Հայկական աշխարհակալ տերությունը նվաճումների հետևանքով նոր մայրաքաղաքի կարիք ուներ: Արտաշատն արդեն չէր կարող կատարել այդ դերը, քանզի մնացել էր տերության հյուսիսում, իսկ Անտիոքը գտնվում էր բուն հայկական հողերից դուրս և ուներ օտարազգի բնակչություն:
Նոր մայրաքաղաքը հիմնադրվեց Աղձնիք նահանգում, կառուցվեց Ք. ա. 70-ական թվականների ընթացքում և անվանակոչվեց Տիգրանակերտ։ Մայրաքաղաքը բնակեցնելու նպատակով Տիգրան II-ը նվաճված երկրների քաղաքային բնակչության մեծ մասին բռնագաղթեցրեց Հայաստան:
Քաղաքը շրջապատված է եղել 25 մ բարձրությամբ պարիսպներով, ունեցել է անառիկ միջնաբերդ: Տիգրանակերտն Արևելքի նշանավոր քաղաքներից էր։
Նույն անվանումով քաղաքներ են հիմնադրվել նաև տերության այլ վայրերում, այդ թվում` Արցախում:
Տիգրան Մեծը՝ շրջապատված իրեն ուղեկցող չորս թագավորներով (Իտալական նկար, 19-րդ դար)
Հայ ժողովուրդը դարեր շարունակ իր բանավոր ստեղծագործություններում փառաբանել է Տիգրան Մեծի կերպարը: Տիգրան Մեծից ավելի քան 500 տարի անց Մովսես Խորենացին գրի է առել ժողովրդական բանահյուսության այդ անգին գոհարները և փոխանցել սերունդներին:
Տիգրանին ժամանակակից հռոմեական պատմիչները նրան անվանել են «մեծագույն թագավոր, որ տիրակալում էր մեծ փառքով»: Տիգրան Մեծի կերպարը ներշնչել է աշխարհահռչակ բազմաթիվ երգահանների (Վիվալդի, Պուչինի, Հենդել և ուրիշներ), որոնք օպերային ստեղծագործություններ են նվիրել Հայոց թագավորին:
Տիգրան Մեծն իր արժանավոր տեղն է զբաղեցնում Արևելքում երբևէ իշխած տիրակալների շարքում: Նա արժանացել է «Մեծ» տիտղոսին՝ պատվավոր մի կոչման, որը պատմությունը հազվադեպ է շնորհում իր ընտրյալ դերակատարներին»:
Ք.ա. I դարի առաջին կեսը հայոց պատմության ամենափառապանծ շրջանն է։ Ք. ա. 95թ. Մեծ Հայքում գահ է բարձրանում Արտաշես I-ի թոռը Տիգրան II-ը՝ ապագա Տիգրան Մեծը, որի ստեղծած աշխարհակալ պետությունը խոր հետք է թողել Հին աշխարհի պատմության մեջ։
Տիգրան II-ի գահակալումը
Տիգրան II-ը գահ է բարձրացել 45 տարեկանում , և մինչ այդ շուրջ 20 տարի մնացել էր պատանդության մեջ Պարթևստանում: Իր ազատության դիմաց նա ստիպված եղավ պարթևներին զիջել Մեծ Հայքի հարավ-արևելքում գտնվող «Յոթանասուն հովիտներ» կոչված տարածքը:
Ծոփքի վերամիավորումը
Տիգրանը շարունակեց Արտաշես I-ի անավարտ թողած գործը և, Ծոփքի թագավորությունը Մեծ Հայքին միացնելով, իր իշխանության տակ վերցրեց հայկական հողերի մեծագույն մասը: Նրա իշխանությունից դուրս մնաց միայն Փոքր Հայքը, որը մինչ այդ միացվել էր Պոնտոսին:
Հայ-պոնտական դաշինքը
Պոնտոսը Փոքր Ասիայի հզոր պետություններից էր և ուներ լավ վարժեցված ու մարտունակ բանակ: Պոնտոսի թագավորն էր եռանդուն զորավար Միհրդատ VI Եվպատորը, որը հետևողական պայքար է մղել Հռոմի դեմ՝ ընդարձակ և հզոր պետություն ստեղծելու նպատակով:
Երկու երկրներին էլ անհրաժեշտ էր ամուր թիկունք և Տիգրանը գահակալության երկրորդ տարում դաշինք կնքեց Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ VI Եվպատորի հետ՝ նաև կնության առնելով նրա աղջկան։
Հայ-պարթևական պատերազմը
Ապահովելով թիկունքը՝ Տիգրան Մեծը սկսեց արտաքին ակտիվ քաղաքականություն ծավալել։ Շուտով նա, օգտվելով Պարթևստանի թագավորի մահվան հետևանքով իշխանության թուլացումից, հարձակվեց և առաջին հերթին վերադարձրեց «Յոթանասուն հովիտները», այնուհետև հայկական գերիշխանությունը հաստատեց Պարթևստանի հանդեպ, ընդունելով «արքայից արքա» տիտղոսը և իր տերության հարավային սահմանը հասցրեց Պարսից ծոց։
Սելևկյան պետության միացումը
Պարթևստանի ջախջախումից հետո Տիգրանը դարձավ իր ժամանակի խոշոր տիրակալներից մեկը։ Այդ ժամանակ Սելևկյան երբեմնի հզոր պետությունը թուլացել էր և Սելևկյան ավագանին և ժողովուրդը հրավիրեց Տիգրանին իշխելու և կարգուկանոն գցելու իրենց երկրում։ Ք.ա. 83թ. Տիգրանը Սելևկյանների մայրաքաղաք Անտիոքում բարձրացավ գահին և իշխեց այնտեղ 17 տարի։
Միջերկրականի արևելյան ծովափի նվաճումը
Տիգրան Մեծը շուտով իր իշխանությունը հաստատեց նաև Միջերկրական ծովի արևելյան ափին՝ Փյունիկիայում (այժմյան Լիբանանը), Հրեաստանում (այժմյան Իսրայելը) և Նաբաթեայում (այժմյան Հորդանանը)։
Տիգրան Մեծի տերության սահմանները
Ընդամենը քառորդ դարում հմուտ ռազմական և դիվանագիտական քաղաքականությամբ Տիգրանը կարողացավ ստեղծել հզոր աշխարհակալ տերություն, որի սահմանները Եգիպտոսից և Կարմիր ծովից ձգվում էին մինչև Կովկասյան լեռներ, Միջերկրական ծովից մինչև Կասպից ծով: Իր աշխարհակալ տերությունը նա կառավարում էր արքունի կառավարիչների և տեղական ենթակա թագավորների միջոցով:
Ք.ա. 190թ. Հռոմը ծանր պարտության մատնեց Սելևկյան տերությանը Մագնեսիայի ճակատամարտում։ Օգտագործելով Սելևկյան տերության թուլացումը՝ հայազգի Արտաշեսն ու Զարեհը, որոնք Մեծ Հայքի և Ծոփքի Սելևկյան կառավարիչներն էին, իրենց անկախ հռչակեցին՝ վերականգնելով հայկական թագավորությունները:
Արտաշես I-ը հիմք դրեց Արտաշեսյանների արքայատոհմին, որը թագավորեց Մեծ Հայքում գրեթե 190 տարի (Ք. ա. 189 1թթ.): Արտաշես I-ը միավորեց հայկական հողերի մեծ մասը և վերականգնեց Մեծ Հայքի կենտրոնաձիգ թագավորությունը: Նրա թագավորությունը ծավալվում էր Կասպից ծովից մինչև Կարին։
Արտաշես I-ը ամրապնդեց Հայոց թագավորությունը, բարձրացրեց նրա հեղինակությունը։Պետությունը հզորացնելու նպատակով նա անցկացրեց վարչական, ռազմական, ագրարային եւ այլ բարեփոխումներ, որոնք մեծ նշանակություն ունեցան Հայաստանի հետագա վերելքի ու բարգավաճման համար:
Արտաշես I-ը Այրարատյան դաշտում հիմնադրեց թագավորության նոր մայրաքաղաք, որն իր անունով կոչեց Արտաշատ: Քաղաքը շրջափակված է եղել բարձր, հզոր պարիսպներով, և ունեցել է անառիկ դիրք, որի համար հռոմեացիները քաղաքն անվանել են «Հայկական Կարթագեն»: Արտաշատը դարձավ Առաջավոր Ասիայի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային նշանավոր կենտրոններից մեկը:
Կարևոր նշանակություն է ունեցել հողային հարաբերությունների կարգավորումը: Մասնավոր հողատերերը տարբեր եղանակներով փորձում էին զավթել համայնքային հողերը և գյուղացիներին զրկել իրենց գոյությունը պահպանելու միակ միջոցից: Հասկանալով դրա ողջ վտանգավորությունը երկրի համար, Արտաշեսի հրամանով համայնքային և մասնատիրական հողերի միջև սահմանաքարեր կանգնեցրին, որով փորձ արվեց պաշտպանելու համայնքի իրավունքները:
Արտաշես I-ը նաև կանոնակարգեց բանակը, երկրի վարչական բաժանումը ժամանակի ամենաառաջավոր մեթոդներով։ Նա կառավարեց 29 տարի և թողեց հարուստ, հզոր և բարգավաճ երկիր։ Նա անջնջելի հետք է թողել Հայոց պատմության մեջ, որի համար հիշվում է Աշխարհակալ և Բարի տիտղոսներով։
Ք. ա. VII դարի վերջին Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում սկզբնավորվեց երկրորդ համահայկական պետությունը, որը հայտնի է Հայկազուն Երվանդունիների թագավորություն անունով։
Երբ Վանի թագավորությունը խիստ թուլացավ, նրա փլատակների վրա հանդես եկան մի շարք իշխանություններ, որոնց մեջ սկսեց առանձնանալ Պարույր Սկայորդու կամ, ինչպես անվանում է Մովսես Խորենացին, Պարույր Նահապետի թագավորությունը: Նա դաշինք է կնքում Մարաստանի և Բաբելոնիայի դեմ ընդդեմ Ասորեստանի ու Ք.ա. 612թ. մասնակցում է մայրաքաղաք Նինվեի գրավմանը, ինչը կործանարար է դառնում Ասորեստանի համար։ Այդ մասնակցության համար նա թագադրվում է որպես Հայաստանի թագավոր։
Պարույրից հետո գահ է բարձրանում Երվանդ I Սակավակյացը, որի անունով թագավորական դինաստիան կոչվում է Երվանդունիների։ Երվանդական արքայատոհմի ներկայացուցիչները շուտով իրենց իշխանության տակ միավորեցին ավելի շատ, քան Հայկական լեռնաշխարհի տարածքն էր՝ Սև ծովից մինչև Մարաստան։ Սրանց օրոք էլ ավարտվեց հայ ժողովրդի կազմավորումը:
Երվանդ I թագավորի զորքը կազմում էր 40 հազար հետևակ և 8 հազար հեծյալ։
Հաջորդ թագավորը՝ Երվանդի որդի Տիգրան I-ը աջակցում է մարական պետության դեմ 550թ. ապստամբած պարսից թագավոր Կյուրոս Մեծին՝ դառնալով նրա դաշնակիցը:
Ավելի ուշ Հայաստանը վերածվեց հին աշխարհի ամենամեծ պետություններից մեկի՝ Աքեմենյան Պարսկաստանի սատրապության, շարունակելով միաժամանակ գոյատևել որպես ենթակա թագավորություն:
Ք. ա. IV դարում Աքեմենյան տերությունն ընկավ Ալեքսանդր Մակեդոնացու բանակների հարվածների ներքո (Ք. ա. 331թ. Գավգամելայի ճակատամարտ): Հայերը մակեդոնացիների հաղթանակից հետո վերականգնվեց Մեծ Հայքի և Փոքր Հայքի թագավորությունները։
Ալեքսանդր Մակեդոնացու տերության տարածքում ձևավորված ամենուժեղ թագավորությունը Սելևկյան պետությունն էր, որին շուտով հաջողվում է Հայաստանը քաղաքականապես տրոհել չորս թագավորությունների՝ Մեծ Հայք, Փոքր Հայք, Ծոփք և Կոմագենե, և իրեն ենթարկել դրանք։ Երվանդունիների իշխանությունը թեպետ մասնատված և քայքայված, շարունակվեց մինչև Ք.ա. III դարի վերջը։
Ք. ա. IX դարում Վանա լճի ավազանում ծնունդ է առնում առաջին համահայկական պետությունը՝ Վանի կամ Բիայնիլիի թագավորությունը, որն ասորեստանյան սեպագիր արձանագրություններում հանդես է գալիս Ուրարտու անունով, իսկ Աստվածաշնչում՝ որպես Արարատ: Նրա մայրաքաղաքը եղել է Տուշպա (այժմ Վան) քաղաքը։ Մենուա, Արգիշտի I և Սարդուրի II թագավորների իշխանության շրջանում վերածվում է Առաջավոր Ասիայի հզորագույն տերության:
Արգիշտի I-ը իր տերության սահմաններում ընդգրկեց Արարատյան դաշտը, Սևանա լճի ափերը, Շիրակը, Ջավախքը և Եփրատի հովիտը։ Այսպիսով` Արգիշտի I արքան Հայկական լեռնաշխարհի մեծ մասը, որ բնակեցված էր հիմնականում հայախոս ցեղերով, կարողացավ միավորել մեկ կենտրոնացված պետության մեջ։ Արգիշտի I-ը Ք. ա. 782թ. հիմնադրում է Էրեբունի բերդաքաղաքը, որից էլ իր անունն է ստացել Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երևանը: Նա կառուցել է նաև Արգիշտիխինիլի քաղաքը ներկայիս Արմավիրի հարևանությամբ։
Վանի թագավորությունում բարձր զարգացման հասան գյուղատնտեսությունն ու արհեստները: Կառուցվում էին բերդ-քաղաքներ եւ ամրոցներ, որոնք ոչ միայն ռազմական, այլեւ տնտեսական նպատակներ էին հետապնդում: Մեծ զարկ ստացավ ջրանցքաշինությունը. օրինակ՝ Վան քաղաքը ջրով ապահովող 72կմ երկարությամբ Մենուայի ջրանցքը:
Գրեթե մեկ դար շարունակ Վանի թագավորությունը պարբերաբար պատերազմում էր իր վտանգավոր հակառակորդ Ասորեստանի հետ, սակայն պարտվում է այդ պայքարում: Ենթարկվելով հյուսիսային Կովկասից արշավող ցեղերի ավերիչ հարձակումներին եւ Ասորեստանի նվաճողական արշավանքներին, Վանի թագավորությունը աստիճանաբար թուլանում է ու անկում ապրում Ք. ա. VII դարի վերջերին:
Ասում են, թե միանգամից կյանքում ոչի՜նչ չի կատարվում. Միանգամից ո՛չ մի կարպետ և ո՛չ մի գորգ չի պատըռվում, Միանգամից բերդ չի շինվում ու չի քանդվում միանգամից, Միանգամից ձյուն չի գալիս և չի փչում անգամ քամին:
Մի՛րգ չի հասնում միանգամից, ո՜ւր մնաց թե՝ խելոքանան, Զո՛ւյգ չեն կազմում միանգամից, ո՜ւր մնաց թե՝ երեքանան: Միանգամից չեն կշտանում և չեն զգում ջրի կարիք, Ո՛չ այսօրն է անցյալ դառնում, ո՛չ էլ վաղն է դառնում գալիք:
Այս ամենը ճիշտ է, հարկա՛վ, Հենց այսպես է, ինչպես որ կա: Սակայն եթե իմ կյանքի մեջ գեթ հարցնեին մի՛ անգամ ինձ, Թե ես ի՞նչ եմ գերադասում, Ի՞նչ եմ ուզում Ու երազում, Ես կասեի. -Ինչ լինում է՝ թող որ լինի միանգամի՜ց…
Բնության և հասարակության մեջ ամեն ինչ ունի իր ժամանակը՝ գորգի մաշվելը, ամրոցի շինվելը և քանդվելը, մրգի հասնելը, երիտասարդների՝ զույգ կազմելը, երեխա ունենալը։ Սա աշխարհի կարգն է։
Սակայն Պարույր Սևակը բողոքն է բարձրացնում սպասումի դեմ, անկախ նրանից իրադարձությունը կլինի հաճելի թե տհաճ։ Նա կարծում է, որ հաճելի բանի ձգձգվելը, հաճույքը դարձնում է ձանձրալի, իսկ տհաճ բանը ավելի լավ է շուտ ավարտվի։
Հայ ժողովուրդը կազմավորվել է Առաջավոր Ասիայի մի տարածաշրջանում, որը կոչվում է Հայկական լեռնաշխարհ։ Հայերը իրենց հայրենիքը կոչում են Հայաստան կամ Հայք, օտարները՝ Արմենիա (կամ նախկինում Ուրարտու), իսկ վրացիները՝ Սոմխեթի։
Հայկական լեռնաշխարհը մարդու բնակության հնագույն կենտրոններից մեկն է: Մեր հայրենիքում նախնադարյան մարդկային հասարակության պատմությունը հաշվվում է շուրջ մեկ միլիոն տարի:
Աշխարհագրական դիրքը և սահմանները
Հայերի բնօրրան հայրենիքը՝ Հայկական լեռնաշխարհը լեռնային տարածք է (մոտ 400 հազար քառ կմ), ունի ծովի մակերևույթից 1500-1800 մ միջին բարձրություն, դրա համար այն կոչում են նաև Հայկական բարձրավանդակ կամ լեռնային երկիր։ Այն գտնվում է Փոքրասիական բարձրավանդակի ու Իրանական սարահարթի միջև։
Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր գագաթներից են Մասիսը (5165 մ), Նեմրութը (4821 մ), Սիփանը (4434 մ) և Արագածը (4090 մ):
Մասիսը, որը նաև կոչվում է Արարատ, Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր գագաթն է։ Մասիսի կողքին Սիսն է (3925 մ), որը նաև կոչվում է Փոքր Արարատ։ Ըստ Աստվածաշնչի՝ համաշխարհային ջրհեղեղի ժամանակ Նոյ նահապետի տապանը հանգրվանել է Արարատի գագաթին։ Արարատ լեռը քրիստոնյաների, առաջին հերթին՝ հայերի համար համարվում է սրբազան լեռ։ Արարատ լեռից սկսվում է դեպի արևմուտք է շարունակվում Հայկական պար լեռնաշղթան։
Հայաստանի Հանրապետությունում ամենաբարձր լեռը Արագածն է (4090 մ):
Հայկական լեռնաշխարհի լեռները հանգած հրաբուխներ են, բացառությամբ Թոնդրակ գագաթի։
Լճերը, գետերը
Հայկական լեռնաշխարհում են գտնվում Սևանա, Վանա եւ Ուրմիո մեծ լճերը: Հայկական լեռնաշխարհի երեք ամենախոշոր լճերն են Ուրմիա լիճը, Վանա լիճը և Սևանա լիճը։
Ուրմիո լիճը ամենամեծ լիճն է հայկական լեռնաշխարհում։ Այն հին ժամանակներում անվանում էին Կապուտան լիճ։ Ջուրը այնքան աղի է, որ կենդանական և բուսական աշխարհ չկա։
Վանա լիճը աղի ջրով լիճ է, որը հին ժամանակներում կոչվում էր Բնունյաց ծով։ Հայտնի է Վանա լճի՝ Աղթամար կղզու վրա կառուցված Սուրբ Խաչ եկեղեցով և իր տեռախ ձկնատեսակի համար։ Վանա լճի շրջանում է սկսել կազմավորվել հայկական պետականությունը։
Սևանա լիճը քաղցրահամ ջրով լիճ է, որը նաև կոչվում է Գեղամա կամ Գեղարքունյաց ծով։ Հայտնի է իշխան ձկնատեսակով։ Այսօր Հայաստանում Հանրապետության տարածքում գտնվում է երեք խոշոր լճերից միայն Սևանա լիճը։
Հայկական լեռնաշխարհից են սկիզբ առնում Եփրատը, Տիգրիսը, Երասխը (Արաքս), Կուրը եւ այլ գետեր: Արաքսը hամարվում է մայր գետը, որովհետև ամբողջովին հոսում է հայկական լեռնաշխարհով։
Հայկական լեռնաշխարհի գետերն ու լճերը բարենպաստ պայմաններ են ապահովել Հայաստանի տնտեսության զարգացման համար, օգտագործվել են և ոռոգման, և նավագնացություն կազմակերպելու համար։
Կլիման, բուսական և կենդանական աշխարհը
Հայաստանի բնակլիմայական պայմանները բազմազան են։ Դա նպաստել է տնտեսության մի շարք ճյուղերի զարգացմանը, Հայաստանին բնորոշ բույսերի մշակմանը։
Հայաստանում աճող մրգերից հայտնի են ծիրանը և խաղողը։ Լեռնային շրջաններում զարգացած է եղել անասնապահությունը։ Տարածված կենդանիներից են հայկական քարայծը, վարազը, աղվեսը, գայլը, արջը։ Հայաստանը վաղ ժամանակներից հայտնի է ձիաբուծությամբ և մեղվապահությամբ։
Հայաստանի պատմավարչական բաժանումները։
Դեռևս Վանի թագավորության օրոք ամբողջ Հայաստանը միավորված էր մեկ պետական կազմավորման մեջ։ Ք.ա. 4-րդ դարում Հայաստանը բաժանվեց երկու միավորի՝ Մեծ Հայքի և Փոքր Հայքի թագավորությունների։
Մեծ Հայքը, ըստ «Աշխարհացույցի», բաժանված է 15 աշխարհի կամ նահանգի։ Մեծ Հայքն ընդգրկում է մոտ 300 հազար քառ կմ տարածք։Մեծ Հայքի ամենանշանավոր աշխարհը Այրարատն էր։
Մեծ Հայքի 15 աշխարհներից Հայաստանի Հանրապետությունում են գտնվում միայն Այրարատ,Գուգարք և Սյունիք նահանգների մի մասը։
Փոքր Հայքը գտնվում է Մեծ Հայքից դեպի արևմուտք և զբաղեցնում է շուրջ 80 հազար քառ կմ։
Դավիթ Ապիտոնյան 